ਆਰਸ ਮੋਰਿਏਂਡੀ

ਮੌਤ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਨੂੰ ਉਲਝਾਇਆ ਹੈ। ਫਿਲਾਸਫੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਬੌਧਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਜੀਵਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ “ਦ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਡੇਡ ਫਿਲਾਸਫਰਜ਼” ਵਿੱਚ, ਸਾਈਮਨ ਕ੍ਰਿਚਲੇ (Simon Critchley) ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੌਰਾਨ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਸਨ।

ਉਸਦੀ ਕਲਪਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਫਿਲਾਸਫੀ ਆਰਸ ਮੋਰਿਏਂਡੀ (ars moriendi) ਹੈ, ਮਰਨ ਦੀ ਕਲਾ। ਮਰਨਾ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਜੀਣਾ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਮਕੀ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਕਰਾਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੁਕਰਾਤੀ, ਸਿਸੇਰੋ (Cicero) ਅਤੇ ਮੋਂਟੇਨ (Montaigne) ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਕ੍ਰਿਚਲੇ ਦੀ ਦ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਡੇਡ ਫਿਲਾਸਫਰਜ਼ (The Book of Dead Philosophers) ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਮਿਸ਼ੇਲ ਡੀ ਮੋਂਟੇਨ (Michel de Montaigne) ਦੀ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ: 'ਜੇ ਮੈਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੌਤਾਂ ਦਾ, ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਰਜਿਸਟਰ ਬਣਾਉਂਦਾ: ਉਹ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਰਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ।' ਕ੍ਰਿਚਲੇ ਫਿਲਾਸਫੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਥਿਤੀ ਜੋ ਸਿਸੇਰੋ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਦੀ ਦੇਣਦਾਰ ਹੈ ਕਿ: "ਫਿਲਾਸਫੀ ਕਰਨਾ ਮਰਨਾ ਸਿੱਖਣਾ ਹੈ।"

ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ਇੱਕ ਬੇਰਹਿਮ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਪਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਸਾਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਨੈਕਰੋਪੋਲਿਸ (metaphysical necropolis) ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਚਲੇ ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਇਸ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਤੋਂ ਡਰਨ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ: “ਮੈਂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਲਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਗਲਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਕਰਸ਼ਤ ਹਾਂ ਜਿਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਭਰੋਸਾ ਜਾਂ ਦਿਲਾਸਾ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਸ਼ੋਪੇਨਹਾਉਰ (Schopenhauer) ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ”। ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੌਤ ਵੱਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਡਰ ਦੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵਿਟਗੇਨਸਟਾਈਨ (Wittgenstein) ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਜੀਉਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁੱਖ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।

ਧੁੰਦ, ਧੁੰਦ, ਰੁੱਖ;

ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ “ਤੁਸੀਂ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਮਰੋਗੇ” - ਇੱਕ ਵਾਅਦਾ ਜੋ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਫਿਲਾਸਫਰ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਰਨ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਫਿਲਾਸਫਰ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ?

ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਐਪੀਕਿਊਰਸ (Epicurus) ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਸਾਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਲਗਾਤਾਰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਲਗਾਤਾਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਫਿਲਾਸਫਰ ਕੋਲ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀਕਲ ਥੈਰੇਪੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਰਨਸ਼ੀਲ ਰਵੱਈਏ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸਹੀ ਅਤੇ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਮੌਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਟਾਰੈਕਸੀਆ (ataraxia) (ਯੂਨਾਨੀ ਵਿੱਚ) ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

“ਮੈਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਡਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਨਸ਼ੀਲ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ। ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਲਾਸਫਰਾਂ ਨੇ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਖੋਜਣ ਲਈ ਲਿਖੀ, ਪਰ ਡਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ। ਕੀ ਇਸਨੇ ਮਦਦ ਕੀਤੀ? ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੇ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਬਾਰੇ ਅਮੀਰ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ” - ਸਾਈਮਨ ਕ੍ਰਿਚਲੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਲੇਖਕ:
ਐਨਾ ਜੋਵਾਨੋਵਿਕ (Ana Jovanovic)

------------------